Fractie M21schrijft brief aan staatssecretaris en eist bindende afspraken over gelijkwaardigheid op Bonaire.
Datum: 13 oktober 2026
Betreft: Reactie Fractie M21 op brief d.d. 6 juli jl. van de staatssecretaris mbt het principe "comply or explain".
Kenmerk: FM21-2026-022
Geachte heer Lievense,
N.a.v. uw verzoek, via onze griffier, om input m.b.t. de brief van de staatssecretaris van 6 juli jl. over het principe 'comply or explain', deel ik hierbij de zienswijze van Fractie 21 aangaande genoemd onderwerp met u.
De brief van de staatssecretaris van 6 juli jl. is een stap in de goede richting. Eindelijk wordt erkend dat de toepassing van het principe comply or explain beter moet worden onderbouwd en dat Bonaire, Sint Eustatius en Saba eerder en nadrukkelijker bij beleid en wetgeving moeten worden betrokken. Maar erkenning alleen is niet genoeg. Bonaire heeft geen behoefte aan nieuwe goede voornemens zonder harde afspraken, voldoende middelen en zichtbare resultaten.
De brief spreekt over een evaluatie van de huidige werkwijze, betere uitvoeringstoetsen en een explicietere motivering wanneer wordt afgeweken van toepassing in Caribisch Nederland. Dat zijn noodzakelijke stappen, maar de kern blijft onbeantwoord: welke concrete achterstanden gaat de Nederlandse overheid aanpakken, hoeveel geld wordt daarvoor vrijgemaakt en wanneer kunnen inwoners verbetering verwachten?
Te vaak wordt gelijkwaardigheid voor Bonaire als uitgangspunt genoemd, terwijl inwoners in de praktijk nog steeds te maken hebben met lagere voorzieningen, beperkte bescherming en structurele achterstanden. Dat is geen gelijkwaardigheid. Dat is achterstelling, en die achterstelling duurt al veel te lang.
De Nederlandse overheid kan niet telkens wijzen op de bijzondere omstandigheden van Bonaire om verschillen te verklaren, terwijl zij onvoldoende doet om die verschillen weg te nemen. De afstand, schaal en uitvoeringsproblemen van het eiland zijn bekend. Zij mogen niet langer als excuus worden gebruikt voor minder rechten, lagere voorzieningen of een lager beschermingsniveau.
De inwoners van Bonaire hebben recht op dezelfde kansen, rechten en bescherming als inwoners van Europees Nederland. Niet ooit, niet wanneer het bestuurlijk beter uitkomt, maar nu. Gelijkwaardigheid moet zichtbaar zijn in inkomens, zorg, onderwijs, huisvesting, publieke dienstverlening en de bescherming van kwetsbare inwoners.
Daarom moet de aanpak verder gaan dan het verbeteren van nieuwe wetgeving. Ook bestaande verschillen en achterstanden moeten worden onderzocht en aangepakt. Het principe comply or explain mag geen procedure worden waarmee de Nederlandse overheid verschillen achteraf goedpraat. De hoofdregel moet helder zijn: pas wet- en regelgeving ook op Bonaire toe, tenzij de Nederlandse overheid overtuigend, controleerbaar en openbaar aantoont waarom dat niet kan.
Gelijkwaardigheid moet de norm zijn
Wet- en regelgeving die in Europees Nederland geldt, moet in beginsel ook op Bonaire gelden. Als daarvan wordt afgeweken, ligt de bewijslast volledig bij de Nederlandse overheid. Een algemene verwijzing naar de bijzondere omstandigheden van Bonaire is onvoldoende. De overheid moet aantonen:
waarom afwijking noodzakelijk is;
welke gevolgen die heeft voor inwoners en het openbaar lichaam;
welke alternatieven zijn onderzocht;
welke middelen worden ingezet;
wanneer de keuze opnieuw wordt beoordeeld;
welke concrete verbetering inwoners mogen verwachten.
De geografische, economische en maatschappelijke omstandigheden van Bonaire moeten serieus worden meegewogen. Maar zij mogen niet telkens worden aangevoerd als reden om inwoners minder te bieden. Maatwerk is alleen gerechtvaardigd als het leidt tot een gelijkwaardige uitkomst. Maatwerk dat achterstanden bestendigt, is geen maatwerk maar ongelijke behandeling.
Wanneer de uitvoeringscapaciteit beperkt is, moet de Nederlandse overheid die capaciteit versterken. Dan zijn investeringen nodig in personeel, kennis, infrastructuur, digitale systemen en ondersteuning. Het is niet aan inwoners om de gevolgen te dragen van jarenlang onvoldoende investeren door de overheid.
Een afwijkend normbedrag kan inwoners minder financiële ruimte geven. Een lagere of anders georganiseerde voorziening kan de toegang tot zorg of ondersteuning beperken. Een regeling die op papier gelijk lijkt, kan in de praktijk onuitvoerbaar zijn wanneer personeel, specialistische kennis of passende infrastructuur ontbreekt. In al die gevallen moet de overheid ingrijpen. Zij kan niet volstaan met de constatering dat de uitvoering op Bonaire ingewikkeld is.
Bonaire moet vanaf het begin aan tafel zitten
De gevolgen van Europees-Nederlandse wetgeving kunnen op Bonaire anders uitpakken dan in Europees Nederland. Daarom moeten lokale kennis, uitvoeringsproblemen en de gevolgen voor inwoners vanaf de eerste beleidsfase worden meegenomen. Bonaire moet invloed hebben op de besluitvorming en niet slechts mogen reageren op plannen die in Den Haag al zijn uitgewerkt.
Een uitvoeringstoets mag daarom geen papieren exercitie van een ministerie zijn. Zij moet ook informatie bevatten van het openbaar lichaam, de Eilandsraad, uitvoerende diensten, zorgverleners, onderwijsinstellingen, werkgevers en maatschappelijke organisaties. Alleen dan wordt zichtbaar of een regeling op Bonaire werkelijk uitvoerbaar, betaalbaar en rechtvaardig is.
De Nederlandse overheid moet openbaar maken welke inbreng vanuit Bonaire is ontvangen en wat daarmee is gedaan. Als voorstellen niet worden overgenomen, moet dat inhoudelijk en overtuigend worden gemotiveerd. Participatie mag geen formaliteit zijn waarmee achteraf draagvlak wordt gesuggereerd. Bonaire moet daadwerkelijk invloed hebben op beleid dat het dagelijks leven van onze inwoners bepaalt.
Drie concrete maatregelen
Om comply or explain meer te maken dan een beleidsvoornemen, zijn ten minste drie bindende maatregelen nodig.
1. Betrek Bonaire vanaf de start en leg dit formeel vast
Bij ieder wetsvoorstel, beleidsvoornemen of uitvoeringsbesluit met gevolgen voor Bonaire moet vanaf het begin formeel overleg plaatsvinden met het openbaar lichaam, de Eilandsraad en relevante maatschappelijke organisaties. Een schriftelijke consultatie aan het einde van het proces is niet voldoende.
De betrokken partijen moeten gezamenlijk beoordelen wat de gevolgen zijn, welke middelen nodig zijn en welke overgangstermijn verantwoord is. Zonder die beoordeling mag besluitvorming niet worden afgerond.
2. Gebruik transparante en vooraf vastgestelde criteria
Voor iedere keuze om wet- en regelgeving wel of niet op Bonaire toe te passen, moet een verplichte en openbare beoordeling worden uitgevoerd. Daarbij moet ten minste worden gekeken naar:
de gevolgen voor de rechten, kansen en bescherming van inwoners;
de financiële gevolgen voor inwoners en het openbaar lichaam;
de uitvoerbaarheid;
de beschikbaarheid van personeel, kennis en infrastructuur;
de geografische en sociaaleconomische omstandigheden;
het risico op nieuwe of blijvende achterstanden;
de mogelijkheid om met extra middelen, tijdelijke ondersteuning of maatwerk alsnog tot gelijkwaardige toepassing te komen;
de gevolgen voor kwetsbare groepen, zoals kinderen, ouderen, mensen met een beperking en huishoudens met lage inkomens.
Als wordt gekozen voor explain, moet de Nederlandse overheid duidelijk maken waarom toepassing niet mogelijk is, welke alternatieven zijn onderzocht en welke maatregelen worden genomen om nadelige gevolgen te beperken. Ook moet worden vastgelegd wanneer de keuze opnieuw wordt beoordeeld.
De evaluatie uit de brief van 6 juli jl. mag niet alleen nagaan of procedures zijn gevolgd. Zij moet vooral meten wat inwoners ervan merken. Worden voorzieningen toegankelijker? Worden uitvoeringsproblemen opgelost? Nemen inkomens- en beschermingsverschillen af? Zonder concrete indicatoren blijft de aanpak vrijblijvend en kan de overheid zich blijven verschuilen achter proces en papier.
3. Maak iedere afwijking tijdelijk en toetsbaar
Elke afwijking moet een duidelijke looptijd, een verantwoordelijke instantie en een vast evaluatiemoment krijgen. Minimaal eenmaal per twee jaar moet worden onderzocht:
of de afwijking nog noodzakelijk is;
welke gevolgen zij in de praktijk heeft;
of de aanpak leidt tot meer gelijkwaardigheid;
welke achterstanden zijn verminderd of blijven bestaan;
of de beschikbare middelen toereikend zijn;
of inwoners en uitvoerende organisaties daadwerkelijk zijn geraadpleegd.
Bonaire en maatschappelijke organisaties moeten actief deelnemen aan deze evaluatie. De resultaten moeten openbaar worden gemaakt en worden getoetst aan meetbare indicatoren, waaronder de toegang tot voorzieningen, de kwaliteit en uitvoerbaarheid van regelgeving, de financiële gevolgen, de effecten op kwetsbare groepen, de ontwikkeling van achterstanden en de beschikbaarheid van personeel en deskundigheid.
Is een afwijking niet langer noodzakelijk, dan moet de regelgeving worden aangepast. Is directe aanpassing nog niet mogelijk, dan moet de overheid een concreet verbeterplan vaststellen met een tijdpad, financiering en een verantwoordelijke instantie. Een tijdelijke uitzondering mag niet ongemerkt veranderen in een permanente achterstand.
Van woorden naar daden
De aangekondigde aanpak heeft alleen waarde als inwoners van Bonaire daar daadwerkelijk iets van merken. Betere motivering, uitvoeringstoetsen en evaluatie zijn noodzakelijke instrumenten, maar zij hebben geen betekenis als zij niet leiden tot concrete besluiten, extra capaciteit en voldoende middelen.
Een toets die vaststelt dat een regeling niet uitvoerbaar is, moet gevolgen hebben. Dan moet de invoering worden aangepast, moet extra ondersteuning beschikbaar komen of moet voor een andere oplossing worden gekozen. De Nederlandse overheid kan niet eerst een probleem vaststellen en vervolgens doorgaan alsof er niets aan de hand is.
De staatssecretaris moet inzichtelijk maken:
welke afwijkingen bestaan;
waarom zij zijn ingevoerd;
welke gevolgen zij hebben;
hoeveel middelen ermee gemoeid zijn;
welke extra middelen nodig zijn om gelijkwaardigheid te bereiken;
wanneer zij worden beëindigd;
wie verantwoordelijk is voor de uitvoering en evaluatie.
Het gaat niet alleen om de tekst van wet- en regelgeving, maar om de werkelijkheid. Kunnen inwoners rondkomen? Hebben zij toegang tot zorg, onderwijs en sociale voorzieningen? Kunnen publieke diensten de regels uitvoeren? Worden achterstanden kleiner? Krijgen inwoners tijdig antwoord en ondersteuning? Zijn voorzieningen op het eiland beschikbaar, of moeten mensen voor essentiële zaken naar Europees Nederland reizen?
Als het antwoord negatief is, moet de overheid niet opnieuw uitleggen waarom de situatie ingewikkeld is. Dan moet zij aangeven wat zij gaat doen, wanneer dat gebeurt en hoeveel middelen daarvoor beschikbaar zijn. Bonaire heeft geen behoefte aan nog meer verklaringen over complexiteit. Bonaire heeft recht op oplossingen.
Onze oproep aan de staatssecretaris
Fractie M21 roept de staatssecretaris op om comply or explain om te zetten in een bindende, afdwingbare en controleerbare werkwijze:
betrek Bonaire vanaf het begin bij de besluitvorming;
leg de bewijslast voor afwijkingen volledig bij de Nederlandse overheid;
gebruik vooraf vastgestelde en openbare criteria;
maak iedere afwijking tijdelijk en toetsbaar;
publiceer de resultaten;
verbind aan negatieve resultaten concrete verbetermaatregelen;
zorg vooraf voor voldoende middelen om gelijkwaardigheid daadwerkelijk te bereiken;
rapporteer periodiek aan de Tweede Kamer, de Eilandsraad en de inwoners van Bonaire over de voortgang;
stel een duidelijke einddatum vast voor bestaande afwijkingen en achterstanden.
Wij verwachten van de staatssecretaris geen nieuwe algemene toezeggingen, maar concrete afspraken met een tijdpad, een begroting en een verantwoordelijke bewindspersoon. Als de Nederlandse overheid gelijkwaardigheid serieus neemt, moet zij bereid zijn daarop aanspreekbaar te zijn. Dat betekent: doelen vastleggen, resultaten meten en ingrijpen wanneer die resultaten uitblijven.
Bonaire vraagt niet om een voorkeursbehandeling. Bonaire vraagt om gelijke behandeling: om beleid dat rekening houdt met de werkelijkheid op het eiland, zonder die werkelijkheid als excuus voor achterstelling te gebruiken.
De kern is eenvoudig: wie afwijkt van gelijkwaardige toepassing, moet aantonen dat die afwijking noodzakelijk, proportioneel en tijdelijk is. Wie gelijkwaardigheid belooft, moet daarvoor ook de middelen beschikbaar stellen. En wie achterstanden laat voortbestaan, moet daar politieke verantwoordelijkheid voor nemen.
Gelijkwaardigheid vraagt niet om meer woorden, maar om politieke verantwoordelijkheid, concrete middelen en meetbare resultaten.
Met vriendelijke groet,
Désirée E. Coffie
Lid Eilandsraad Bonaire
Fractieleider Movementu 21 (M21)
Comments